ମୁଖ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ କମିଶନର (CEC) ଜ୍ଞାନେଶ କୁମାରଙ୍କୁ ନେଇ ଚାଲିଥିବା ରାଜନୈତିକ ଓ ଆଇନଗତ ବିବାଦ ମଧ୍ୟରେ ୨୦୨୩ରେ ପ୍ରଣୀତ ଏକ ଆଇନର ବ୍ୟବସ୍ଥା ପୁଣି ଚର୍ଚ୍ଚାକୁ ଆସିଛି। ବିଶେଷକରି Chief Election Commissioner and Other Election Commissioners (Appointment, Conditions of Service and Term of Office) Act, 2023ର ଧାରା ୧୬ ନିର୍ବାଚନ କମିଶନରମାନଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କ ସରକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟ ସହ ଜଡ଼ିତ କିଛି ଦିୱାନୀ ଓ ଅପରାଧିକ ମାମଲାରୁ ଆଇନଗତ ସୁରକ୍ଷା ଦେଇଥାଏ।
ଆଇନର ଧାରା ୧୬ ଅନୁସାରେ, ବର୍ତ୍ତମାନ କିମ୍ବା ପୂର୍ବତନ CEC ବା Election Commissioner ନିଜ ସରକାରୀ ଦାୟିତ୍ୱ ପାଳନ କରିବା ସମୟରେ କରିଥିବା କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ, କହିଥିବା କଥା କିମ୍ବା ନେଇଥିବା ପଦକ୍ଷେପ ସମ୍ପର୍କରେ କୌଣସି କୋର୍ଟ ଦିୱାନୀ କିମ୍ବା ଅପରାଧିକ ମାମଲା ଗ୍ରହଣ କିମ୍ବା ଜାରି ରଖିପାରିବ ନାହିଁ। ଏହି ସୁରକ୍ଷାର ପରିସର ନେଇ ଏବେ ଆଇନ ବିଶେଷଜ୍ଞଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆଲୋଚନା ହେଉଛି।
ତେବେ ଏହାକୁ ସିଧାସଳଖ ଭାବେ “CECଙ୍କୁ କେବେ ମଧ୍ୟ ଗିରଫ କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ” ବୋଲି କହିବା ଆଇନର ଶବ୍ଦାବଳୀକୁ ସରଳୀକରଣ କରିବା ହେବ। ଧାରା ୧୬ରେ ‘ଗିରଫ’, ‘ପୋଲିସ ତଦନ୍ତ’ କିମ୍ବା ‘investigation’ ଶବ୍ଦ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ ନାହିଁ। ଏହି ଧାରାର ମୁଖ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ହେଉଛି କୋର୍ଟ କେଉଁ ପ୍ରକାରର ଦିୱାନୀ କିମ୍ବା ଅପରାଧିକ ମାମଲା ଗ୍ରହଣ କରିପାରିବ ନାହିଁ। ତେଣୁ ଗିରଫ କିମ୍ବା ତଦନ୍ତ ଭଳି ପ୍ରି-ଟ୍ରାଏଲ୍ ପଦକ୍ଷେପ ଉପରେ ଏହି ଧାରାର ପ୍ରଭାବ କ’ଣ ହେବ, ତାହା ପରିସ୍ଥିତି ଓ ନ୍ୟାୟିକ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିବ।
ଏହି ଆଇନ ୨୦୨୩ ଡିସେମ୍ବରରେ ସଂସଦରେ ପାରିତ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ୨୦୨୪ ଜାନୁଆରୀ ୨ରୁ ଲାଗୁ ହୋଇଥିଲା। ମୂଳ ବିଲ୍ରେ ଏହି ସୁରକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥା ନଥିଲା। ସଂସଦରେ ବିଚାର ସମୟରେ ଏକ ସରକାରୀ ସଂଶୋଧନ ମାଧ୍ୟମରେ ଏହାକୁ ଯୋଡ଼ାଯାଇଥିଲା। ପରେ ଏହା ଆଇନର ଧାରା ୧୬ ହୋଇଥିଲା।
ଏହି ଆଇନ କେବଳ ସୁରକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥା ନୁହେଁ, ନିର୍ବାଚନ କମିଶନରଙ୍କ ନିଯୁକ୍ତି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରିଛି। ୨୦୨୩ର ଆଇନ ଅନୁସାରେ CEC ଓ ଅନ୍ୟ Election Commissionerଙ୍କ ନିଯୁକ୍ତି ପାଇଁ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ, ଲୋକସଭା ବିରୋଧୀ ଦଳ ନେତା ଏବଂ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ମନୋନୀତ କେନ୍ଦ୍ରମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ନେଇ ଚୟନ କମିଟି ରହିଛି। ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ନେଇ ମଧ୍ୟ ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟରେ ଆଇନଗତ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ ହୋଇଛି।
ଧାରା ୧୬ର ଆଇନଗତ ବୈଧତାକୁ ନେଇ ମଧ୍ୟ ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟରେ ମାମଲା ଚାଲିଛି। ୨୦୨୬ ଜାନୁଆରୀରେ କୋର୍ଟ ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ କରୁଥିବା ଏକ ଆବେଦନ ଉପରେ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାର ଓ ନିର୍ବାଚନ କମିଶନଙ୍କୁ ନୋଟିସ୍ ଜାରି କରିଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ସେତେବେଳେ ଧାରା ୧୬ ଉପରେ ଅନ୍ତରୀଣ ରୋକ ଲଗାଯାଇନଥିଲା। ତେଣୁ ଏହାର ସାମ୍ବିଧାନିକ ବୈଧତା ସମ୍ପର୍କରେ ଶେଷ ରାୟ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆସିନାହିଁ।
ଏପଟେ, ନିର୍ବାଚନ କମିଶନ ମଧ୍ୟ ନିଜର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଆଇନ ଓ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁସାରେ ହେଉଥିବା କହିଛି। କମିଶନରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆଲୋଚନା କିମ୍ବା ମତଭେଦ ସାଧାରଣ ପ୍ରଶାସନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ଅଂଶ ଏବଂ SIR ସମେତ କମିଶନର ସମସ୍ତ ଅନ୍ତିମ ନିଷ୍ପତ୍ତି ସର୍ବସମ୍ମତିରେ ହୋଇଥିବା ECI ପକ୍ଷରୁ କୁହାଯାଇଛି।
ସେହିପରି, ୨୦୨୩ ଆଇନର ଧାରା ୧୬ CEC ଓ Election Commissionerଙ୍କୁ ସରକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟ ସହ ଜଡ଼ିତ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦିୱାନୀ ଓ ଅପରାଧିକ ମାମଲାରୁ କୋର୍ଟ ସ୍ତରରେ ସୁରକ୍ଷା ଦେଉଛି। କିନ୍ତୁ ଏହାକୁ ସବୁ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଗିରଫରୁ ସ୍ୱୟଂଚାଳିତ ସୁରକ୍ଷା ବୋଲି କହିବା ଆଇନର ସ୍ପଷ୍ଟ ଶବ୍ଦାବଳୀ ଅନୁଯାୟୀ ଠିକ୍ ନୁହେଁ। ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାର ସଠିକ୍ ପରିସର ଓ ସାମ୍ବିଧାନିକ ବୈଧତା ଉପରେ ନ୍ୟାୟିକ ବିଚାର ଜାରି ରହିଛି।
