ଭଗବାନ ଗଣେଶ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମର ଅନ୍ୟତମ ପ୍ରମୁଖ ଦେବତା। ତାଙ୍କୁ ବିଘ୍ନହର୍ତ୍ତା, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଜ୍ଞାନର ଦେବତା ଭାବେ ପୂଜା କରାଯାଏ। ଯେକୌଣସି ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ପୂର୍ବରୁ ଭଗବାନ ଗଣେଶଙ୍କୁ ପ୍ରଥମେ ସ୍ମରଣ କରିବାର ପରମ୍ପରା ରହିଛି। ତାଙ୍କର ସବୁଠାରୁ ବିଶେଷ ପରିଚୟ ହେଉଛି ମଣିଷ ଶରୀର ଓ ହାତୀ ମୁଣ୍ଡ। କିନ୍ତୁ ଗଣେଶଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ହାତୀର କାହିଁକି ହେଲା? ଏହା ପଛରେ ପୁରାଣରେ ଅନେକ କଥା ମିଳେ। ବିଭିନ୍ନ ପୁରାଣ ଓ ପରମ୍ପରାରେ ଏହି ଘଟଣାର ବର୍ଣ୍ଣନା କିଛି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ହୋଇଛି।
ପ୍ରଚଳିତ କଥା ଅନୁସାରେ, ମା’ ପାର୍ବତୀ ନିଜ ଶରୀରର ଲେପରୁ ଜଣେ ବାଳକଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରି ତାଙ୍କୁ ଜୀବନ ଦେଇଥିଲେ। ସେହି ବାଳକଙ୍କୁ ନିଜର ଦ୍ୱାରପାଳ ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ କରି ପାର୍ବତୀ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଯାଇଥିଲେ। ସେତେବେଳେ ଭଗବାନ ଶିବ ସେଠାକୁ ଫେରିଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ମା’ଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁସାରେ ବାଳକ ତାଙ୍କୁ ଭିତରକୁ ଯିବାକୁ ଦେଇନଥିଲେ। ଏଥିରୁ ଶିବ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ବାଳକଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ କାଟି ଦେଇଥିବା କଥା ପ୍ରଚଳିତ ଅଛି।
ପୁଅର ଏହି ଅବସ୍ଥା ଦେଖି ମା’ ପାର୍ବତୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହୋଇଥିଲେ। ସେ ଶିବଙ୍କୁ ପୁଅକୁ ପୁନର୍ଜୀବିତ କରିବାକୁ କହିଥିଲେ। ପାର୍ବତୀଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ଶିବ ନିଜ ଗଣମାନଙ୍କୁ ଏକ ଜୀବର ମୁଣ୍ଡ ଆଣିବାକୁ ପଠାଇଥିଲେ। ପ୍ରଚଳିତ କାହାଣୀରେ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ମୁଣ୍ଡ କରି ଶୋଇଥିବା ପ୍ରଥମ ଜୀବର ମୁଣ୍ଡ ଆଣିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଥିବା କୁହାଯାଏ। ଶେଷରେ ଏକ ହାତୀର ମୁଣ୍ଡ ଆଣି ଗଣେଶଙ୍କ ଶରୀରରେ ସ୍ଥାପନ କରାଯାଇଥିଲା ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ପୁନର୍ଜୀବନ ମିଳିଥିଲା।
ତେବେ ଗଣେଶଙ୍କ ହାତୀ ମୁଣ୍ଡକୁ କେବଳ ଏକ ପୌରାଣିକ ଘଟଣା ଭାବେ ନୁହେଁ, ଏହାର ଗଭୀର ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ଅର୍ଥ ମଧ୍ୟ ରହିଛି। ହାତୀକୁ ବୁଦ୍ଧି, ଶକ୍ତି, ସ୍ମୃତି ଓ ବିବେକର ପ୍ରତୀକ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ। ଗଣେଶଙ୍କ ହାତୀ ମୁଣ୍ଡ ମଣିଷକୁ ଜ୍ଞାନ ସହିତ ବିବେକର ବ୍ୟବହାର କରିବାର ସନ୍ଦେଶ ଦିଏ। ତାଙ୍କର ବଡ଼ କାନକୁ ଧ୍ୟାନପୂର୍ବକ ଶୁଣିବାର ପ୍ରତୀକ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଏ।
ଗଣେଶ ପୁରାଣରେ ଗଣେଶଙ୍କ ମହିମା ଓ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ୱରୂପ ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ। ଗଣେଶଙ୍କୁ ବିଘ୍ନ ଦୂର କରୁଥିବା ଦେବତା ଭାବେ ମଧ୍ୟ ମାନ୍ୟତା ମିଳିଛି। ତାଙ୍କର ହାତୀ ମୁଣ୍ଡ ମାନବ ଜୀବନରେ ବୁଦ୍ଧି ଓ ଧୈର୍ଯ୍ୟର ଗୁରୁତ୍ୱକୁ ଦର୍ଶାଏ। ସେଥିପାଇଁ ଯେକୌଣସି ଶୁଭ କାମ ପୂର୍ବରୁ ଗଣେଶଙ୍କ ପୂଜା କରିବାର ପରମ୍ପରା ରହିଛି।
ଗଣେଶଙ୍କ ଶରୀରର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଙ୍ଗ ସହିତ ମଧ୍ୟ ଗଭୀର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସନ୍ଦେଶ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି। ବଡ଼ କାନ ଅଧିକ ଶୁଣିବାକୁ, ଛୋଟ ଆଖି ଏକାଗ୍ରତାକୁ ଏବଂ ଲମ୍ବା ଶୁଣ୍ଢ ବିବେକ ଓ ପରିସ୍ଥିତି ଅନୁଯାୟୀ ନିଜକୁ ଖାପ ଖୁଆଇବାର କ୍ଷମତାକୁ ସୂଚାଏ ବୋଲି ଧାର୍ମିକ ବ୍ୟାଖ୍ୟାରେ କୁହାଯାଏ। ତାଙ୍କର ଏକଦନ୍ତ ରୂପ ମଧ୍ୟ ଭାରତୀୟ ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରାରେ ବିଶେଷ ମହତ୍ତ୍ୱ ରଖେ।
ଏହିପରି ଭାବରେ ଭଗବାନ ଗଣେଶଙ୍କ ହାତୀ ମୁଣ୍ଡ ପଛରେ କେବଳ ଏକ ରୋଚକ ପୌରାଣିକ କାହାଣୀ ନୁହେଁ, ବରଂ ଜ୍ଞାନ, ବିବେକ, ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ଶକ୍ତିର ଗଭୀର ସନ୍ଦେଶ ଲୁଚିଥିବା ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ। ଏହି କାରଣରୁ ଗଣେଶଙ୍କ ହାତୀମୁଖୀ ସ୍ୱରୂପ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ମନରେ ଆଜି ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଆକର୍ଷଣର କେନ୍ଦ୍ର ହୋଇ ରହିଛି।
