ପୁରୀ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ବିଶାଳ ନୀତିକାନ୍ତି ‘ପହଣ୍ଡି ବିଜେ’ ଉପରେ ଆଧାରିତ; ଏହା ଏକ ସୁବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଧାର୍ମିକ ଶୋଭାଯାତ୍ରା ଯାହା ମୁଖ୍ୟ ପର୍ବପର୍ବାଣି ସମୟରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଗମନ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କରିଥାଏ।
‘ପାଦମୁଣ୍ଡମ୍’ (Padamundam) ନାମକ ସଂସ୍କୃତ ଶବ୍ଦରୁ ଏହାର ଉତ୍ପତ୍ତି ହୋଇଛି, ଯାହାର ଅର୍ଥ ସ୍ଥାନୀୟ ଭାଷାରେ ପାଦ ବିସ୍ତାର କରି ଧୀରେ ଧୀରେ ଗୋଟିଏ ପରେ ଗୋଟିଏ ପାଦ ପକାଇ ଆଗକୁ ବଢ଼ିବା ବୁଝାଏ। ଘଣ୍ଟା, କାହାଳୀ ଓ ତେଲିଙ୍ଗି ବାଜା ବଜାଉଥିବା ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ସହ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଏହି ଅଗ୍ରଗତିକୁ ‘ପହଣ୍ଡି’ ସୂଚିତ କରେ।
ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ‘ବିଜେ’ ଶବ୍ଦଟି ଔପଚାରିକ ଭାବେ କୌଣସି ରାଜା କିମ୍ବା ଦେବତାଙ୍କ ଶୋଭାଯାତ୍ରାକୁ ବୁଝାଇଥାଏ।
ପହଣ୍ଡିର ପ୍ରକାରଭେଦ
ମନ୍ଦିରର ପରମ୍ପରା ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ଶୋଭାଯାତ୍ରାକୁ ଦୁଇଟି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି: ଧାଡ଼ି ପହଣ୍ଡି ଏବଂ ଗୋଟି ପହଣ୍ଡି।
ଯେତେବେଳେ ଚତୁର୍ଦ୍ଧାମୂର୍ତ୍ତି ଗର୍ଭଗୃହରୁ ଗୋଟିଏ ପରେ ଗୋଟିଏ ହୋଇ ଏକ କ୍ରମାଗତ ଧାଡ଼ିରେ ବାହାରକୁ ଆସନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ତାହାକୁ ‘ଧାଡ଼ି ପହଣ୍ଡି’ କୁହାଯାଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଭଗବାନ ସୁଦର୍ଶନ, ଭଗବାନ ବଳଭଦ୍ର, ଦେବୀ ସୁଭଦ୍ରା ଏବଂ ଭଗବାନ ଜଗନ୍ନାଥ – ଏହି ଚାରିଜଣଯାକ ଦେବତା ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ସ୍ନାନ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା, ରଥଯାତ୍ରା ଏବଂ ବାହୁଡ଼ା ଯାତ୍ରା ସମୟରେ ଏହି ପ୍ରକାର ପହଣ୍ଡି ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ।
ଘଣ୍ଟ-ଘଣ୍ଟା ଓ ଭଜନ-କୀର୍ତ୍ତନର ଧ୍ୱନି ମଧ୍ୟରେ ଦେବତାମାନେ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପାରମ୍ପରିକ କ୍ରମ ଅନୁସରଣ କରି ମନ୍ଦିରରୁ ବାହାରକୁ ଆସନ୍ତି; ପ୍ରଥମେ ଭଗବାନ ସୁଦର୍ଶନ, ତା’ପରେ ଭଗବାନ ବଳଭଦ୍ର, ଦେବୀ ସୁଭଦ୍ରା ଏବଂ ଶେଷରେ ଭଗବାନ ଜଗନ୍ନାଥ ବାହାରକୁ ବିଜେ କରନ୍ତି।
ସେହିଭଳି, ‘ଅଡପ ମଣ୍ଡପ ବିଜେ’ ଏବଂ ‘ନୀଳାଦ୍ରି ବିଜେ’ ସମୟରେ ‘ଗୋଟି ପହଣ୍ଡି’ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥାଏ। ଏହି ପହଣ୍ଡି ବିଧିରେ, ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦେବତାଙ୍କ ଶୋଭାଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ଗୋଟିଏ ଦେବତାଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଅଡପ ମଣ୍ଡପ କିମ୍ବା ରତ୍ନ ସିଂହାସନକୁ ନିଆଯାଇଥାଏ।
ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ ପଦ୍ଧତି
ବିଗ୍ରହଗୁଡ଼ିକର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଶାରୀରିକ ଗଠନ ଯୋଗୁଁ, ଶୋଭାଯାତ୍ରା ସମୟରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ସେବକମାନଙ୍କୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ ପଦ୍ଧତି ଅବଲମ୍ବନ କରିବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ।
ଭଗବାନ ସୁଦର୍ଶନ ଏବଂ ଦେବୀ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କର ହାତ ନଥିବାରୁ, ସେବକମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ଶୟନ ଅବସ୍ଥାରେ ବହନ କରିଥାନ୍ତି। ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ ସମୟରେ ଏହି ଦୁଇ ବିଗ୍ରହ ଯେପରି କୌଣସି ସମୟରେ ମାଟି ସ୍ପର୍ଶ ନ କରନ୍ତି, ତାହା ସେବକମାନଙ୍କୁ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ।
ଏହାର ବିପରୀତରେ, ପ୍ରଭୁ ବଳଭଦ୍ର ଓ ପ୍ରଭୁ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ବିଗ୍ରହଗୁଡ଼ିକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭାରୀ ହୋଇଥିବାରୁ ଶୋଭାଯାତ୍ରା ସମୟରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବାରମ୍ବାର ଭୂମି ଉପରେ ରଖାଯାଏ ଏବଂ ଏହିପରି ଭାବେ ପଥ ଅତିକ୍ରମ କରାଯାଏ।
ଠାକୁରମାନଙ୍କର କାଠରେ ନିର୍ମିତ ଭାରୀ ବିଗ୍ରହଗୁଡ଼ିକୁ ତଳକୁ ଓହ୍ଲାଇବା ସମୟରେ କୌଣସି କ୍ଷତିରୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ, ଉଭୟ ବିଗ୍ରହର ନିମ୍ନ ଭାଗରେ ଏକ ବଡ଼ ତକିଆ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ବନ୍ଧାଯାଇଥାଏ।
