ଦେଶବ୍ୟାପୀ ରଥଯାତ୍ରା ସ୍ଥଳଭାଗରେ ପାଳନ କରାଯାଉଥିବା ବେଳେ, ଓଡ଼ିଶାର ଚିଲିକା ହ୍ରଦର ଶାନ୍ତ ଜଳରାଶି ଉପରେ ଏକ ଅନନ୍ୟ ପରମ୍ପରା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ଭଗବାନ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କର ଅନ୍ୟତମ ପବିତ୍ର ଲୀଳାସ୍ଥଳୀ ଭାବେ ବିବେଚିତ ‘କଙ୍କନ ଶିଖରୀ’ ଠାରେ ଭକ୍ତମାନେ ଏକ ଅସାଧାରଣ ନୌ-ରଥଯାତ୍ରା ପାଳନ କରନ୍ତି, ଯାହା ପ୍ରତିବର୍ଷ ହଜାର ହଜାର ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କରିଥାଏ।
ପୁରୀର ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିରରେ ପାଳିତ ହେଉଥିବା ରୀତିନୀତି ଅନୁସାରେ, ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ, ଶ୍ରୀବଳଭଦ୍ର ଓ ଦେବୀ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କୁ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭାବେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଭାସମାନ ରଥ ଉପରେ ବିରାଜମାନ କରାଯାଏ। ପାରମ୍ପାରିକ ରଥଯାତ୍ରାର ତିନୋଟି ରଥର ପ୍ରତୀକ ସ୍ୱରୂପ—ନନ୍ଦିଘୋଷ, ତାଳଧ୍ୱଜ ଓ ଦର୍ପଦଳନ ନାମକ ତିନୋଟି ଡଙ୍ଗାକୁ ପରସ୍ପର ସହ ଯୋଡ଼ି ଏହି ରଥ ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇଥାଏ।
ଦେବତାମାନେ ରଥ ଉପରେ ବିରାଜମାନ ହେବା ପରେ, ଚିଲିକାର ବିଶାଳ ନୀଳ ଜଳରାଶି ଏକ ଉତ୍ସବମୁଖର ‘ବଡ଼ଦାଣ୍ଡ’ରେ ପରିଣତ ହୁଏ; କାରଣ ଏଠାରେ ରଥଟି ଦଉଡ଼ି ସାହାଯ୍ୟରେ ଟଣା ନ ଯାଇ ହ୍ରଦ ଉପରେ ଭାସି ଭାସି ଆଗକୁ ବଢ଼ିଥାଏ। ଭକ୍ତମାନଙ୍କର ବିଶ୍ୱାସ ଯେ, ଶାରୀରିକ ବଳ ବଦଳରେ କେବଳ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଭକ୍ତି ହିଁ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଏହି ପବିତ୍ର ଯାତ୍ରାରେ ଆଗକୁ ନେଇଯାଇଥାଏ।
ମନ୍ଦିରକୁ ଫେରିବା ପୂର୍ବରୁ ଶୋଭାଯାତ୍ରାଟି ‘କଙ୍କନ ଶିଖରୀ’ ନାମକ କ୍ଷୁଦ୍ର ଦ୍ୱୀପ ଚାରିପାଖେ ପରିକ୍ରମା କରେ। ଘଣ୍ଟ, ଶଙ୍ଖ, କରତାଳ, ମୃଦଙ୍ଗ ଓ ଭକ୍ତିମୂଳକ ସଙ୍ଗୀତର ଧ୍ୱନିରେ ପରିବେଶ ମୁଖରିତ ହୋଇଉଠେ ଏବଂ ‘ଜୟ ଜଗନ୍ନାଥ’, ‘ହରିବୋଲ’ ଧ୍ୱନି ତଥା ପାରମ୍ପାରିକ ‘ହୁଳହୁଳି’ ଶବ୍ଦରେ ବାତାବରଣ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଏ।
ଚିଲିକାରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହେଉଥିବା ଏହି ବିରଳ ଜଳ-ଯାତ୍ରା ଭିତ୍ତିକ ରଥଯାତ୍ରା ଓଡ଼ିଶାର ଅନ୍ୟତମ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରା ହୋଇ ରହିଛି ଏବଂ ଏହି ଅନନ୍ୟ ଉତ୍ସବକୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ବହୁ ସଂଖ୍ୟାରେ ଲୋକଙ୍କ ସମାଗମ ହୋଇଥାଏ।
ମନ୍ଦିରର ପରିଚାଳକ ସୁଶାନ୍ତ କୁମାର ସାହୁ କହିଛନ୍ତି, “ପୂର୍ବ ସମୟରେ ଛଅଟି ରଥ ଥିଲା। ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିରରୁ ମାଉସୀ ମା’ ମନ୍ଦିରକୁ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ଏହି ଛଅଟି ରଥର ଆବଶ୍ୟକତା ପଡ଼ୁଥିଲା। ଏହି ରାସ୍ତା ମଧ୍ୟରେ ‘ମାଳିନୀ’ ନାମକ ଏକ ନଦୀ ରହିଥିଲା। ପ୍ରଭୁ ସେହି ନଦୀରେ ନୌକା ଯୋଗେ ଯାତ୍ରା କରୁଥିଲେ ଏବଂ ନଦୀର ଅନ୍ୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଆଉ ତିନୋଟି ରଥ ତାଙ୍କୁ ମାଉସୀ ମା’ ମନ୍ଦିରକୁ ନେବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲା।”
“ହୁଏତ ଏକ ଦ୍ୱୀପ ସଦୃଶ ‘କଙ୍କନ ଶିଖରୀ’ ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରଭୁ ନିଜର ସେହି ଇଚ୍ଛାକୁ ପୂରଣ କରୁଛନ୍ତି। ଆମେ ଏଠାରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ‘ନନ୍ଦିଘୋଷ’ ରଥର ଚକକୁ ପୂଜା କରୁଛୁ। ଆମେ ରଥର ଚକକୁ ଖୋଲି ଏଠାକୁ ଆଣିଛୁ, ତେଣୁ ରଥକୁ ଗଡ଼ାଇବା କିପରି ସମ୍ଭବ ହେବ? ସେଥିପାଇଁ ଆମେ ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ରଥଯାତ୍ରା ଆୟୋଜନ କରୁଛୁ,” ବୋଲି ସୁଶାନ୍ତ ସାହୁ କହିଛନ୍ତି।
