ରାମାୟଣର କାହାଣୀରେ ଶୂର୍ପଣଖା ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଚରିତ୍ର। ଲଙ୍କାର ରାଜା ରାବଣଙ୍କ ଭଉଣୀ ଶୂର୍ପଣଖାଙ୍କ ଘଟଣାକ୍ରମ ହିଁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ରାମ-ରାବଣ ଯୁଦ୍ଧର ଏକ ପ୍ରମୁଖ କାରଣ ହୋଇଥିଲା ବୋଲି ରାମାୟଣ ସମ୍ପର୍କିତ ବିଭିନ୍ନ କଥାରେ ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ। ତେବେ ରାବଣ ବଧ ପରେ ଶୂର୍ପଣଖାଙ୍କ ଜୀବନ କିପରି ଥିଲା ଏବଂ ରାମ-ସୀତାଙ୍କ ବିଚ୍ଛେଦ ସହ ତାଙ୍କ କାହାଣୀର କିପରି ସମ୍ପର୍କ ରହିଛି, ସେନେଇ ମଧ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ପୌରାଣିକ ମତ ରହିଛି।
କଥା ଅନୁସାରେ, ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ଶୂର୍ପଣଖା ଭଗବାନ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଆକର୍ଷିତ ହୋଇଥିଲେ। ସେ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ବିବାହ ପ୍ରସ୍ତାବ ଦେଇଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଶ୍ରୀରାମ ନିଜେ ବିବାହିତ ଥିବାରୁ ଏହି ପ୍ରସ୍ତାବକୁ ଗ୍ରହଣ କରିନଥିଲେ। ପରେ ସେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ନିକଟରେ ମଧ୍ୟ ବିବାହ ପ୍ରସ୍ତାବ ରଖିଥିଲେ। ଏହା ପରେ ଘଟଣାକ୍ରମ ଉତ୍ତେଜନାପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ଶୂର୍ପଣଖା ସୀତାଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟମ କରିଥିବାରୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କ ନାକ କାଟିଥିଲେ ବୋଲି ପ୍ରଚଳିତ କଥା ରହିଛି। ଏହି ଘଟଣା ପରେ ଅପମାନିତ ଶୂର୍ପଣଖା ତାଙ୍କ ଭାଇ ରାବଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ ଶ୍ରୀରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ବିରୋଧରେ ରାବଣଙ୍କୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରିଥିଲେ ବୋଲି କଥା ରହିଛି। ପରେ ରାବଣ ସୀତାଙ୍କୁ ହରଣ କରିଥିଲେ। ଏହି ଘଟଣା ପରେ ଶ୍ରୀରାମ ଓ ରାବଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ଶେଷରେ ରାବଣଙ୍କ ବଧ ହୋଇଥିଲା। ଶୂର୍ପଣଖାଙ୍କ ସହ ଜଡ଼ିତ ଆଉ ଏକ ପୌରାଣିକ କଥା ମଧ୍ୟ ଚର୍ଚ୍ଚିତ।
ଏକ ମତ ଅନୁସାରେ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ବିଦ୍ୟୁଜ୍ଜିହ୍ୱ ରାଜା କାଳକେୟଙ୍କ ସେନାପତି ଥିଲେ। ରାବଣଙ୍କ ବିଜୟ ଅଭିଯାନ ସମୟରେ କାଳକେୟଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ସେହି ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଦ୍ୟୁଜ୍ଜିହ୍ୱଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଥିଲା। ଏହାରେ ଶୂର୍ପଣଖା ରାବଣଙ୍କ ଉପରେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ତାଙ୍କ ସର୍ବନାଶର କାରଣ ହେବେ ବୋଲି ଅଭିଶାପ ଦେଇଥିବା ଏକ ପୌରାଣିକ ମତ ରହିଛି। ଏହି ଲୋକପ୍ରଚଳିତ କଥାକୁ ଆଧାର କରି କେହି କେହି ରାବଣଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ସହ ଶୂର୍ପଣଖାଙ୍କ ଅଭିଶାପକୁ ଯୋଡ଼ିଥାନ୍ତି। ତେବେ ଏହା ସମସ୍ତ ରାମାୟଣ ପରମ୍ପରାରେ ସମାନ ଭାବରେ ଗ୍ରହୀତ ଘଟଣା ନୁହେଁ। ରାମାୟଣର ବିଭିନ୍ନ ସଂସ୍କରଣ, ପୁରାଣ, ଲୋକକଥା ଓ ଧାର୍ମିକ ପ୍ରବଚନରେ ଶୂର୍ପଣଖାଙ୍କ ଚରିତ୍ର ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଜୀବନ ସମ୍ପର୍କରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ କାହାଣୀ ମିଳିଥାଏ। ରାମ-ସୀତାଙ୍କ ବିଚ୍ଛେଦ ସହ ଶୂର୍ପଣଖାଙ୍କ ସମ୍ପର୍କ ନେଇ ମଧ୍ୟ କିଛି ଲୋକକଥା ରହିଛି। ତେବେ ଏହାକୁ ମୁଖ୍ୟ ରାମାୟଣ କାହାଣୀର ନିର୍ବିବାଦ ତଥ୍ୟ ଭାବେ ନେବା ଠିକ୍ ନୁହେଁ। ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଜୀବନରେ ସୀତାଙ୍କ ସହ ବିଚ୍ଛେଦର ଘଟଣା ରାମାୟଣର ପରବର୍ତ୍ତୀ ପର୍ବରେ ଆସେ ଏବଂ ଏହା ସହ ଜଡ଼ିତ ଅନେକ ଧାର୍ମିକ ଓ ପୌରାଣିକ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ରହିଛି।
ସାରକଥା ହେଉଛି, ଶୂର୍ପଣଖାଙ୍କ ଚରିତ୍ର ରାମାୟଣରେ ଏକ ବଡ଼ ମୋଡ଼ ଆଣିଥିଲା। ତାଙ୍କ ଅପମାନ, ରାବଣଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ସୂଚନା ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଘଟଣାକ୍ରମ ସୀତାହରଣ ଓ ରାମ-ରାବଣ ଯୁଦ୍ଧ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିଥିଲା। ରାବଣଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଶୂର୍ପଣଖାଙ୍କ ଜୀବନ ସମ୍ପର୍କରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଏକମତ ତଥ୍ୟ ନଥିବାରୁ, ଏହି ଅଂଶକୁ ପୌରାଣିକ ମତ ଓ ଲୋକକଥା ଭାବେ ଦେଖିବା ଉଚିତ।
